از زمانی که جمهوری اسلامی ایران پس از ۸۸ روز قطع گسترده اینترنت، اتصال محدود به شبکه جهانی را از سر گرفت، سه هفته می‌گذرد، اما داده‌های تازه نشان می‌دهد آنچه مقام‌های حکومتی «بازگشت اینترنت» می‌نامند، برای بخش بزرگی از کاربران ایرانی هنوز اتفاق نیفتاده است.

در مهم‌ترین نشانه این وضعیت، بررسی‌ها نشان می‌دهد هنوز حدود ۶۸ درصد کاربران فعال اینستاگرام (تا پیش از بحران) به این شبکه اجتماعی بازنگشته‌اند. داده‌های وب‌سایت تحقیقی لایف‌وب در ایران هم حاکی از آن است که تعداد کاربران فعال اینستاگرام فارسی از حدود ۱.۳ میلیون نفر در هفته نخست دی‌ماه ۱۴۰۴، به تنها ۴۲۷ هزار نفر در هفته نخست پس از بازگشایی محدود اینترنت، سقوط کرده است.

این اعداد در شرایطی منتشر می‌شوند که مقام‌های جمهوری اسلامی ایران از «وصل بودن اینترنت» سخن می‌گویند، در حالی که اگر وضعیت اینترنت واقعا به حالت عادی بازگشته است، چرا اکثر کاربران فعال یکی از محبوب‌ترین شبکه‌های اجتماعی در ایران هنوز به آن بازنگشته‌اند؟

از سوی دیگر ترافیک اینترنت در ایران که پیش از قطعی کامل به دستور مقام‌های نظام، به حدود ۸.۵ ترابیت بر ثانیه رسیده بود، پس از بازگشایی اینترنت ابتدا تا دو ترابیت سقوط کرد و همچنان به سطح سابق بازنگشته است.

به این ترتیب اگرچه اینترنت در ظاهر وصل شده، در عمل بسیاری از کاربران همچنان با شبکه‌ای مواجه‌اند که دسترسی به سرویس‌های خارجی در آن کند، ناپایدار و گاه غیرممکن است. گوگل، اینستاگرام، واتس‌اپ، گیت‌هاب و حتی ابزارهای هوش مصنوعی برای بسیاری از کاربران یا به‌سختی باز می‌شوند یا تنها با استفاده از فیلترشکن‌های ناپایدار قابل دسترس‌اند.

علی، صاحب یک فروشگاه آنلاین پوشاک در تهران، به ایندیپندنت فارسی می‌گوید: «در دوران قطع اینترنت تقریبا تمام درآمدم از بین رفت. بعد از پنجم خرداد فکر کردیم اوضاع عادی می‌شود، اما هنوز بخش زیادی از مشتری‌ها نمی‌توانند ویدیوها را ببینند یا وارد صفحه شوند. بعضی روزها حتی بارگذاری یک استوری چند دقیقه طول می‌کشد. اینترنت را وصل کرده‌اند، اما نه آن‌طور که بشود با آن کار کرد.»

جالب آنکه وضعیت در شبکه اجتماعی ایکس کاملا متفاوت است. در حالی که اینستاگرام فارسی بیش از دوسوم کاربران فعالش را از دست داده، تعداد کاربران ایرانی فعال در ایکس، تنها حدود ۳ درصد کم شده است. دلیل این اتفاق هم آن است که شبکه ایکس به تصاویر و ویدیوهای حجیم وابستگی بسیار کمتری دارد و حتی با اینترنت ضعیف نیز قابل‌استفاده است، در حالی که اینستاگرام برای عملکرد طبیعی به پهنای باند بسیار بیشتری نیاز دارد.

این تفاوت باعث شده است تا محدودیت‌های فعلی بیش از هر چیز پلتفرم‌های تصویر و ویدیومحور را تحت‌تاثیر قرار دهد؛ یعنی همان پلتفرم‌هایی که در زمان اعتراض‌های ملی دی‌ماه به مهم‌ترین ابزار انتشار تصویر، ویدیو و گزارش‌های میدانی از حجم بی‌سابقه کشتار و خشونت حکومتی تبدیل شدند.

در همین حال گزارش‌های فنی نشان می‌دهد بخش بزرگی از مشکلات فعلی ناشی از ادامه سیاست‌های محدودکننده حکومت است. تقریبا تمام ترافیک اینترنت ایران همچنان روی پروتکل قدیمی آی‌پی وی۴ (IPv4) متمرکز شده و سهم آی‌پی وی۶ (IPv6) نزدیک به صفر گزارش می‌شود. کمتر از یک دهم درصد ترافیک اینترنت ایران هم از اچ‌تی‌تی‌پی/۳ (HTTP/3)، نسل جدید پروتکل انتقال داده، استفاده می‌کند.

کارشناسان به نقش سامانه‌های «بررسی عمیق بسته‌های داده» یا دی‌پی‌آی (DPI) نیز اشاره می‌کنند. این فناوری امکان شناسایی و مسدودسازی بسیاری از ابزارهای عبور از فیلترینگ را فراهم می‌کند. در نتیجه حتی کاربرانی که به فیلترشکن دسترسی دارند، هم با قطعی‌های مداوم و افت شدید کیفیت مواجه‌اند.

مینا، دانشجوی ساکن اصفهان، به ایندیپندنت فارسی می‌گوید: «در دی‌ماه و روزهای اعتراضات، همه تلاش می‌کردند فیلم‌ها و خبرها را منتشر کنند. الان حکومت دیگر لازم نیست اینترنت را کامل قطع کند. کافی است آن را آن‌قدر کُند و خراب نگه دارد که بیشتر مردم نتوانند از آن استفاده جدی بکنند. خیلی از دوستان من عملا از شبکه‌های اجتماعی حذف شده‌اند.»

هم‌زمان سیاست اجرای اینترنت دولتی همچنان ادامه دارد و در حالی که دسترسی به بسیاری از سرویس‌های خارجی با اختلال گسترده همراه است، پلتفرم‌ها و شبکه‌های اجتماعی ایرانی شرایط بسیار پایدارتری دارند؛ وضعیتی که بخشی از پروژه بلندمدت جمهوری اسلامی ایران برای هدایت کاربران به سمت اینترنت داخلی و کاهش وابستگی آنان به پلتفرم‌های جهانی است.

سه هفته پس از بازگشت اینترنت، داده‌ها تصویری روشن ارائه می‌کنند؛ اینکه اکثر کاربران اینستاگرام هنوز بازنگشته‌اند، تعامل کاربران به‌شدت سقوط کرده، بخش بزرگی از کسب‌وکارهای آنلاین همچنان درگیر پیامدهای خاموشی‌اند و دسترسی به بسیاری از سرویس‌های جهانی با محدودیت همراه است.

مجموعه این شواهد نشان می‌دهد آنچه امروز در ایران برقرار شده، نه بازگشت اینترنت آزاد، بلکه ادامه سیاست کنترل و مدیریت جریان اطلاعات است که با هدف محدود کردن دسترسی مردم به اخبار، تصاویر و ویدیوهای مربوط به بحران‌های اقتصادی، اعتراض‌های مردمی و سرکوب‌های حکومتی دنبال می‌شود.